Yashab o‘tkazgingiz kelmaydigan kunlar uchun to‘qqiz ta eslatma.
01
Og‘irlik — tashlab qo‘yilganingiz belgisi emas
Musibat kelganda xayolga birinchi bo‘lib «nega men?» degan savol keladi. Lekin sinov hammaga jazo sifatida berilmaydi. U payg‘ambarlarga ham, solihlarga ham, eng yaqin bo‘lganlarga ham kelgan.
Rivoyat qilinishicha, eng og‘ir sinovni aynan payg‘ambarlar ko‘rgan, keyin esa imonda ularga yaqinlar. Odam qanchalik mustahkam bo‘lsa, yelkasiga shunchalik og‘ir yuk qo‘yiladi. Sizning og‘irligingiz — unutilganingiz belgisi emas. U tirikligingiz va sizdan so‘raladigan narsa borligi belgisi.
02
Yengillik oldinda kutib turgani yo‘q
Qur’onda «qiyinchilikdan keyin yengillik keladi» deyilmagan, «qiyinchilik bilan birga yengillik bor» deyilgan. Bu — ikki xil narsa.
Yengillik yo‘lning oxirida turgani yo‘q, u aynan shu kunlarning ichiga qo‘yilgan. Siz hozircha uning bir tomonini ko‘rib turibsiz, xolos. Odamlar buni deyarli har doim keyin payqashadi va o‘shanda qanday sezmaganiga hayron qolishadi.
03
Duoda behuda so‘z bo‘lmaydi
Birorta ham iltijo yo‘qolmaydi. Rivoyat qilinishicha, unga uch xil javob beriladi: so‘raganingiz beriladi; keyinga saqlab qo‘yiladi; yoki so‘rovingizga yarasha sizdan bir balo qaytariladi.
Javobdagi sukut — rad etish emas. Ko‘pincha bu uchinchi yo‘l, va sizni nimadan chetlab o‘tkazganini hech qachon bilmaysiz.
04
O‘z so‘zingiz bilan so‘rang
Arabcha to‘g‘ri iborani topguningizcha kutib turish shart emas. Siz murojaat qilayotgan Zot tilingizni ham, talaffuzingizni ham, ayta olmay qolgan narsangizni ham biladi.
Oddiy narsani so‘rasa bo‘ladi. Arzimasdek tuyulgan narsani so‘rasa bo‘ladi. Bir narsani ming marta takrorlasa ham bo‘ladi. Iltijo qo‘pol chiqqani uchun yomonlashib qolmaydi.
05
U javob berishdan charchamaydi
Odamlarga eng ko‘p xalaqit beradigan fikr shu: «shuncha so‘radim, yana so‘rashga uyaladi kishi». Bu — insonning mantiqi: biz o‘zgalarning iltimosidan charchaymiz, chunki cheklimiz.
Rivoyatda kelishicha, Yaratgan charchamaydi — toki siz charchamaguningizcha. Bu suhbatni to‘xtatishning yagona yo‘li — birinchi bo‘lib jim qolish.
06
Tun yordam beradi
Kunduzi og‘irlik hamma narsaga aralashib ketadi — ishga, odamlarga, shovqinga. Kechasi u siz bilan yolg‘iz qoladi; bunga chidash qiyin, lekin aynan shuning uchun kechasi gapirish osonroq.
Rivoyat qilinishicha, tunning oxirgi uchdan biri — so‘rayotganlar uchun alohida vaqt. Tongning to‘rtida uyqu kelmasa, bu har doim ham uyqusizlik emas. Ba’zan bu — taklif.
07
Bu bilan yolg‘iz qolmang
Sabr — jim turib, hammasi joyida degandek ko‘rinish emas. Payg‘ambar ﷺ ochiq qayg‘urgan, va u rafiqasi bilan amakisidan ayrilgan yil tarixga shu nom bilan kirgan — qayg‘u yili.
Hech bo‘lmasa bitta odamga ovoz chiqarib ayting. Agar og‘irlik shu darajaga yetgan bo‘lsa-yu, oddiy kunni ham eplolmayotgan bo‘lsangiz — bu ishni biladigan odamlarga murojaat qilish na zaiflik, na imon kamligi. Davolanish — bu ham Yaratganga tayanishning bir qismi, undan voz kechish emas.
08
Kichik, lekin doimiy
Chuqurdan bir sakrashda chiqib bo‘lmaydi. Og‘ir kunlarda odamlar yo hammasini tashlab yuboradi, yo dushanbadan yangi hayot boshlashni va’da qiladi — va chiday olmaydi.
Rivoyat qilinishicha, eng suyukli amallar — doimiy bo‘lganlari, kichik bo‘lsa ham. Har kuni ikki daqiqa — bir marta ikki soatdan yaxshiroq. Ertaga ham, indinga ham, bir oydan keyin ham albatta uddalay oladigan kichik ishdan boshlang.
09
Bu ham o‘tadi
Insonning hech bir holati abadiy emas — na yaxshisi, na yomoni. Siz oxiridek tuyulgan narsalardan allaqachon o‘tgansiz va o‘sha kunlarning yarmini eslamaysiz ham.
Bundan ham o‘tasiz. Kuchli bo‘lganingiz uchun emas, shunday tuzilgani uchun.
Takrorlash mumkin bo‘lgan so‘zlar
Kuch qolmaganda
لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ
La havla va la quvvata illa billah
Yaratgandan o‘zga hech kimda na kuch, na qudrat bor.
Qo‘rquv bosganda
حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ
Hasbunallohu va ni’mal-vakil
Bizga Yaratganning O‘zi yetarli, U — eng yaxshi Homiy.
La ilaha illa Anta, subhanaka, inni kuntu minaz-zolimin
Sendan o‘zga iloh yo‘q, Sen poksan, men esa haqiqatan zulm qilganlardan bo‘ldim.
Kelajakdan xavotir olganda
O‘ylar hali yuz bermagan narsalar ortidan ketadigan kechalar uchun eslatmalar.
01
Kelajak tashvishi — oldindan to‘lanayotgan qarz
Siz qo‘rqayotgan narsalarning deyarli hammasi ro‘y bermaydi. Lekin siz buning uchun allaqachon to‘lab kelyapsiz: uyqusizlik bilan, qotib qolgan yelkalar bilan, buzilgan shu bugungi kun bilan. Hech qachon keltirilmaydigan mol uchun oldindan to‘lov qilyapsiz.
Tavakkal qilish — qo‘l qovushtirib o‘tirish degani emas. «Tuyani bog‘laymi yoki tavakkal qilaymi?» deb so‘ragan kishiga: bog‘la va tavakkal qil, deyilgan. Qo‘lingizdan kelganini halol va oxirigacha qiling. Qolgani esa rostdan ham sizning qo‘lingizda emas, uni ushlab turolmaysiz ham.
02
„Agar shunday bo‘lsa-chi“ savolining javobi yo‘q
Siz bu savolni tayyor turish uchun berasiz. Lekin bitta burilishga tayyorlanish mumkin, «agar shunday bo‘lsa-chi» esa ularni sanoqsiz ko‘paytiradi: har bir javobning ortida keyingi savol turadi, va shu tongga qadar davom etadi.
Qayerda to‘xtaganingizga e’tibor bering. Yechim topgan joyda emas — kuch tugagan joyda. Demak, bu tayyorgarlik emas. Bu — uxlamaslikning bir usuli.
03
Xayolda siz hayotdagidan yomonroq bardosh berasiz
Qo‘rqayotgan narsangizni siz allaqachon boshdan o‘tkazgansiz — ko‘p marta, kechasi, mayda tafsiloti bilan. Va har safar u sizni o‘ngidagidan qattiqroq sindirgan.
Chunki xayol musibatni sizsiz mashq qiladi: o‘sha kunga borib qanday odam bo‘lishingizni hisobga olmaydi, yoningizda turadigan odamlarni ham, musibat bilan birga keladigan va hech qachon oldindan kelmaydigan kuchni ham. U bugungi sizni ertangi qayg‘uga qo‘yadi. Siz musibatni bu holatda hech qachon uchratmaysiz.
04
Siz o‘z qoralamangizni o‘zganing oq nusxasiga qiyoslaysiz
Kelajak tashvishi deyarli har doim kimga bo‘lsa ham qaraydi: bu yoshga kelib ularda bor, sizda esa hali yo‘q.
Lekin o‘zgalar haqida siz faqat ko‘rinadigan narsani bilasiz, ko‘rinadigani esa doim natija. O‘z hayotingizni ichidan bilasiz — qoralamalari bilan, bekor qilingan rejalari bilan, qayoqqa ketgani noma’lum yillari bilan. Bu qiyoslash emas, bu — ma’lumot miqdorining farqi. Hech kim sizga o‘z qoralamasini ko‘rsatmaydi.
05
Siz o‘zingizga nima yaxshi ekanini bilmaysiz
Tashvish oxiri nima bo‘lishini biladi deb o‘ylaydi, qaysi oxiri yomon ekanini ham. U ishdan ayrilishdan, rad javobini eshitishdan, yolg‘iz qolishdan qo‘rqadi — va musibatlarni sanab bo‘ldim deb hisoblaydi.
Qur’onda ochiq aytilgan: bo‘lishi mumkin, sizga yoqmagan narsa siz uchun yaxshi, yoqqan narsa esa yomon; Yaratgan biladi, siz esa bilmaysiz. Bu ta’na emas. Bu — yelkangizdan olingan ish: qanday tugashini oldindan hal qilishni siz baribir bilmaysiz.
06
Qushga zaxira berilmaydi — kun beriladi
Kelajak tashvishi non emas, ombor so‘raydi: bir yilga yetadigani yig‘ib qo‘yilsa, keyin qo‘yib yuboraman, deydi. Qo‘yib yubormaydi — ombor hech qachon yetarli bo‘lib chiqmaydi.
Rivoyat qilinishicha, agar odam Yaratganga chin dildan tavakkal qilsa, unga qushga berilgani kabi berilar edi: qush ertalab qorni bo‘sh chiqadi va to‘yib qaytadi. E’tibor bering, u chiqadi. Va e’tibor bering, unda zaxira yo‘q — unda kun bor, va o‘sha kun takrorlanadi.
07
Qaror bir marta qabul qilinadi, har kecha qaytadan emas
Tashvish tayyorgarlik qiyofasini olishni biladi. Siz bitta tanlovni yigirmanchi marta ko‘rib chiqasiz va ish qilyapman deb o‘ylaysiz — lekin uchinchi martadan keyin yangi dalil yo‘q. Faqat xato qilish qo‘rquvi bor.
Qur’onda tartib boshqacha: maslahat sol, qaror qilganingdan keyin Yaratganga tavakkal qil. Qaror — bu shunday nuqta, undan keyin qayta-qayta ko‘rib chiqish tugaydi. Oxiriga ishonchingiz komil bo‘lgani uchun emas, balki oxiri bundan keyin sizga tegishli emasligi uchun.
08
Sevganlaringiz uchun qo‘rquv payg‘ambarlarda ham bo‘lgan
Eng og‘iri — o‘zi uchun emas, boshqasi uchun xavotir olish. O‘zingiz haqingizda bardosh beraman deb qaror qilish mumkin. Bola uchun, ona uchun, uzoqda bo‘lib javob bermayotgan kishi uchun — qaror qilolmaysiz.
Bir o‘g‘lidan ayrilgan Yoqub ikkinchisini qo‘yib yuborishga majbur bo‘ldi. U aytdi: Yaratgan eng yaxshi saqlovchi, U rahmlilarning eng rahmlisi. Va qo‘yib yubordi. Qo‘rqishdan to‘xtamadi — qo‘yib yubordi, chunki ushlab turish uning qo‘lida emas edi. Ularga bo‘lgan qo‘rquvingiz imon zaifligining belgisi emas. U Qur’on payg‘ambar deb atagan odamda ham bo‘lgan.
09
„Hammasi o‘tib ketadi“ emas, „U biz bilan“ deyilgan
Bu voqeaning eng tang joyi: g‘orda ikki kishi, kirish yo‘lida quvg‘in, chiqish yo‘li yo‘q. Va biri ikkinchisiga «bizni topmaydi» yoki «hammasi bir yo‘li bo‘lib ketadi» demaydi.
U aytadi: qayg‘urma, Yaratgan biz bilan. Tasalli musibat yonidan o‘tib ketishida emas — bu haqda hech narsa va’da qilinmagan. Tasalli u o‘tib ketmagunicha kim yonda turganida. Bu siz so‘ragandan kamroq, lekin buzilishi mumkin bo‘lgan va’dadan ishonchliroq.
Robbana va la tuhammilna ma la toqata lana bihi, va’fu anna, vag‘fir lana, varhamna
Robbimiz, kuchimiz yetmaydigan narsani bizga yuklamagin, bizni kechir, gunohlarimizni mag‘firat qil va bizga rahm qil.
Aybdor his qilganda
O‘tmish qaytib kelib, hisob so‘raydigan kunlar uchun eslatmalar.
01
Hech narsani o‘zgartirmaydigan aybdorlik — o‘zgarmay qolishning usuli
O‘zini qiynash tuzatishdan osonroq. Aybdorlik ichida jimgina qulaylik bor: o‘zingizni jazolab turganingizda, allaqachon nimadir qilayotgandek tuyuladi — va hech narsa qilmasa ham bo‘laveradi.
Tekshirish oson. Kechagi ikki soatlik o‘zini yeyishdan keyin nima o‘zgardi, deb so‘rang. Javob «hech narsa» bo‘lsa, bu vijdon emas, uning taqlidi edi. Vijdon qisqa bo‘ladi va ish bilan tugaydi.
02
„Men yomon ish qildim“ va „men yomonman“ — boshqa-boshqa gaplar
Birinchisi ishga ishora qiladi, va undan chiqish yo‘li bor: ishni nomlash, tan olish va imkon boricha o‘rnini qoplash mumkin. Ikkinchisi sizni butunlay ko‘rsatadi, va undan chiqish yo‘li yo‘q — o‘zingizni butunlay qoplab bo‘lmaydi.
Shuning uchun ikkinchisi shu qadar qulay yotadi va shu qadar uzoq turadi. Almashinuvga e’tibor bering. Xayolda «men yomonman» degani yangraganda, o‘zingizdan qayta so‘rang: aynan nima qildim. Deyarli har doim ro‘yxat hukmdan qisqaroq chiqadi.
03
Umidsizlik ham Yaratgan haqidagi hukm
Odam «endi men tozalanmayman» deganda, o‘zi haqida gapiryapman deb o‘ylaydi. Aslida u Yaratganda qancha rahm bor deb bilishi haqida gapiradi — va o‘sha rahmga chegara belgilaydi.
Qur’onda aytilgan: Yaratganning rahmatidan umid uzmanglar, U gunohlarning barchasini kechiradi. «Ba’zilarini» emas, «ulgursangiz» ham emas. Sizni kechirib bo‘lmaydi degan ishonchingiz — bu sizning ishonchingiz, va u aytilgan gap bilan mos kelmaydi.
04
Xato hammada bo‘ladi; farq kim qaytishida
O‘zini birinchi marta chetdan ko‘rgan odam ko‘pincha qo‘rqib ketadi: demak, u shunga ham qodir ekan. Va o‘zida boshqalarda yo‘q nuqson bor degan xulosaga keladi.
Rivoyat qilinishicha, Odam bolasining har biri xato qiladi, xato qiluvchilarning yaxshisi esa — qaytadiganlar. Gapning tuzilishiga e’tibor bering: «yaxshisi — gunohsizlar» deyilmagan. Bu ro‘yxatda gunohsizlar umuman yo‘q. Gunohkor bilan gunohsiz emas, qolgan bilan qaytgan qiyoslanadi.
05
Sizni hisob bilan emas, quvonch bilan kutib olishadi
Qaytish uyat tuyuladi. Avval ro‘yxatni eshitish kerakdek, keyin izoh berish, va shundan keyingina, balki, qabul qilishadi.
Rivoyatda esa boshqa qiyos keltirilgan. Cho‘lda odam bor ovqati va suvi ortilgan tuyasini yo‘qotdi, hayotdan umid uzdi, o‘lgani yotdi — va birdan tuyasi yonida turganini ko‘rdi. Banda qaytganidagi Yaratganning quvonchi ana shunga qiyoslangan. Tekshiruvga emas. Yo‘qolgan narsa topilgan o‘sha soniyaga.
06
Yomonning ortidan yaxshilik qiling — bugunoq
Yiqilgandan keyin to‘xtab turgi keladi: avval o‘zimga kelay, hisoblashib olay, keyin boshlayman. To‘xtash cho‘ziladi, va aybdorlikka to‘xtaganlik uchun aybdorlik qo‘shiladi.
Qisqa nasihat rivoyat qilinadi: qayerda bo‘lsang ham Yaratgandan qo‘rq, va yomon ishning ortidan yaxshi ish qil — u uni o‘chiradi. «Avval loyiq bo‘l» emas. Darrov ortidan. Yaxshi ish bu yerda tuzalganlik uchun mukofot emas, tuzalishning o‘zi.
07
Odamga bo‘lgan qarz odamga qaytariladi
Ba’zi aybdorlikni ichida yopmoqchi bo‘lishadi: ko‘proq namoz o‘qiyman, ko‘proq ro‘za tutaman, yaxshiroq bo‘laman — va bir yo‘li bo‘lib ketar. Odam xafa qilingan bo‘lsa, bo‘lmaydi.
Rivoyat qilinishicha, sinuvchi — mol-mulki yo‘q kishi emas, balki namozi va ro‘zasi bilan keladigan, lekin ortida birovning haqi turgan kishi: namozlari o‘zi xafa qilganlarga o‘tib ketadi. Xulosa oddiy va noqulay: odamdan kechirim so‘rash mumkin bo‘lsa — odamning oldiga borish kerak. Bu yolg‘iz tavba qilishdan og‘irroq, shuning uchun ham tez-tez keyinga suriladi.
08
Ko‘tarib yurgan aybdorligingizning bir qismi sizniki emas
Aybdorlik noto‘g‘ri joyga yopishishni biladi. Katta odam o‘z ixtiyori bilan qilgan tanlovga. Qutqarishga kuchingiz yetmagan kishini qutqarmaganingizga. Hammasi tugaganda yengil tortganingizga.
Ajratib ko‘ring: bu yerda nima sizning qo‘lingizda edi. «Keyin o‘ylab topsa bo‘ladigan narsa» emas, o‘sha daqiqada bilganingiz bilan qo‘lingizda nima bor edi. Shu savoldan keyin qolgani — sizniki, va u bilan ishlash mumkin. Qolganini o‘zingiz zimmangizga olgansiz, sizdan buni hech kim so‘ramagan.
09
So‘rab turganingizda hisob yopilmagan
Aybdorlikdagi eng og‘iri — qayerdadir chegara bor, undan keyin murojaat qilish kech, va siz uni o‘tib bo‘lgandeksiz degan o‘y.
Rivoyat qilinishicha, shunday aytilgan: ey Odam bolasi, sen Menga duo qilib, Mendan umid qilib turar ekansan, Men seni kechiraman — ortingda nima bo‘lishidan qat’i nazar. Bu yerdagi shart bitta, va u qilingan ishning kattaligi haqida emas. U sizning hamon murojaat qilayotganingiz haqida. Demak, o‘ylayotgan chegarangiz — u yerdan emas.
Robbig‘fir li va tub alayya, innaka Antat-Tavvobul-G‘afur
Robbim, meni kechir va tavbamni qabul qil — albatta, Sen tavbalarni qabul qiluvchi, ko‘p kechiruvchisan.
Kutgan narsangiz kelmayotganda
Uzoqdan beri so‘rab, hamon javob kutayotganlar uchun eslatmalar.
01
Kutish siz yashayotgan vaqtni yeb qo‘yadi
Kutib turganingizda hayot kutish zaliga aylanadi: bugungi kun hisobga o‘tmaydi, u faqat asl hayot boshlanguncha bo‘lgan oraliq. Bir yil o‘tadi, keyin yana biri.
Kutayotgan narsangiz kelishi ham, kelmasligi ham mumkin. Lekin kutishga berilgan vaqt aniq qaytmaydi — ish qanday tugashidan qat’i nazar, u allaqachon sarflangan. Bu — butunlay sizning qo‘lingizdagi yagona qism, va odatda uni birinchi bo‘lib berib yuborishadi.
02
Muddatni siz belgilagansiz, va u hech kim bilan kelishilmagan
Deyarli har doim «endi vaqti keldi» degan gapning ortida o‘zingiz o‘ylab topgan raqam turadi: o‘ttizga borib, bir yil ichida, bahorgacha. U sizning boshingizdan boshqa hech qayerda yo‘q, lekin amalga oshmayotgani aynan o‘sha — og‘riq ham sizga va’da qilingan narsa bilan emas, o‘sha raqam bilan mos kelmagandan.
O‘z muddatingizni ovoz chiqarib ayting va u qayerdan kelganini so‘rang. Ba’zan shu savoldan keyin ko‘rinadi: siz ololmaganingiz uchun emas, o‘zingizga o‘zingiz yozib bergan jadval uchun qayg‘uryapsiz.
03
Shoshqaloqlik — sabrsizlik emas, chiqarilgan hukm
Kutish og‘ir, va sabrsizlik uchun bu yerda hech kim ayblamaydi: u kutishning ichdan ko‘rinishi. Gap boshqa daqiqa haqida — odam «so‘radim, menga javob berilmadi» degan payt haqida.
Rivoyat qilinishicha, bandaga javob berilaveradi, toki u shoshib aynan shu so‘zlarni aytmaguncha. Nima shoshqaloqlik deb atalganiga e’tibor bering. Og‘riq emas, charchoq emas, ko‘z yosh emas — xulosa. Xulosani siz chiqarasiz, va uni tasdiqlaydigan narsangiz bo‘lishidan oldinroq chiqarasiz.
04
Ololmaganingiz — sizga qo‘yilgan baho emas
Uzoq kutishning nojo‘ya ta’siri bor: odam uni o‘zi haqidagi taqriz sifatida o‘qiy boshlaydi. Demak, yetarli ishonmagan. Demak, kam harakat qilgan. Demak, loyiq emas.
Bu mulohaza kamtarlikka o‘xshab ko‘rinadi, lekin hukmdek ishlaydi. Va u sezdirmay sizni dunyoning markaziga qo‘yadi, go‘yo sodir bo‘layotgan hamma narsa siz haqingizda. Boshqalarda ham amalga oshmaydi, va ular orasida siz o‘zingizdan yaxshi deb bilgan odamlar ham bor.
05
U buni sochi oqargan, hech narsa ololmagan holida aytdi
Zakariyo o‘nlab yillar farzand so‘radi. Qur’onda keltirilgan o‘sha daqiqaga kelib u qarigan edi: suyaklari bo‘shashgan, boshi oqargan.
Va shu joyda u aytadi: Robbim, Senga qilgan duoyimda men hech qachon baxtsiz bo‘lmadim. «Sen javob bermading» emas. «So‘rashdan charchadim» ham emas. Ortida o‘n yillab ololmagani turgan odam o‘z duosini behuda demaydi. Bu og‘riqni inkor qilish emas. Bu — boshqacha hisoblash usuli.
06
Har bir narsaga o‘lchov belgilangan — muddatga ham
So‘ralgan narsa kelmaganda, gap hajmda deb tuyuladi: kam so‘radim, kam qildim, qo‘shish kerak. Va odam qo‘shadi — harakat, so‘z, tunlar — va hech narsa qimirlamayotganidan g‘azablanadi.
Qur’onda aytilgan: Yaratgan O‘z ishini oxiriga yetkazadi, U har bir narsaga o‘lchov belgilagan. O‘lchov — bu faqat qancha emas, qachon ham. Harakat sizning ishingiz bo‘lib qolaveradi va befoyda bo‘lmaydi. Muddat esa sizning ishingiz emas, va u haqda savdolashadigan kishi yo‘q.
07
„Sizga javob berildi“ va „siz uni oldingiz“ — bir narsa emas
Muso va Horunga aytilgan: duoyingiz qabul qilindi, to‘g‘ri yo‘lda turing. Aynan o‘sha daqiqada aytilgan — hammasi amalga oshgan daqiqada emas.
Demak, «qabul qilindi» bilan «mana u» orasiga masofa sig‘adi, va odam o‘sha masofa ichida, allaqachon qabul qilinganini bilmay yashaydi. Sizga ham hozir qaysi nuqtada turganingiz ko‘rinmaydi. Bundan hammasi amalga oshadi degan xulosa chiqmaydi. Bundan boshqa narsa chiqadi: sukut — rad javobi emas, uning shunchaki siz uchun ko‘rinadigan shakli yo‘q.
08
Umid uzmaslik — umid qilish bilan bir narsa emas
Yoqub bir o‘g‘lidan ayrildi, keyin ikkinchisidan, qayg‘udan ko‘zi ojiz bo‘ldi — va qolganlarini yana qidirgani jo‘natdi. U aytdi: boringlar, ularni qidiringlar va Yaratganning rahmatidan umid uzmanglar.
E’tibor bering, u «ular tirikligini bilaman» demadi. U umuman oxiri haqida gapirmaydi. U oxirgi hukmni muddatidan oldin chiqarmaslik haqida — va qo‘ldan keladigan ishni qilishda davom etish haqida: qidirish. Umid uzmaslik his emas, ish bo‘lib chiqdi.
09
Va’da qilingani — yaqinlik, berish emas
Duo haqida o‘qiganda, uni bitim deb eshitish oson: so‘radim — oldim, olmadim — demak, qayerdadir xato qildim. Bu o‘ydan kutish ikki barobar og‘irlashadi: ololmaganiga hammasini noto‘g‘ri qilyapman degan shubha qo‘shiladi.
Qur’onda esa boshqacha aytilgan: bandalarim Mendan so‘rasalar — Men yaqinman, chorlaganning chorloviga javob beraman, u Menga iltijo qilganda. Birinchi bo‘lib berish emas, yaqinlik aytilgan. Siz so‘raganingizni oxirigacha ololmasligingiz mumkin. Lekin shu daqiqada sizni eshitayotgani oxiriga bog‘liq emas.
Robbim, meni yolg‘iz qoldirma, Sen vorislarning eng yaxshisisan.
Sizni ranjitganda
Og‘riq vaziyatdan emas, odamdan kelayotgan kunlar uchun eslatmalar.
01
Siz tan olishini kutasiz, va u kelmagunicha tinchligingiz uning qo‘lida
Ranj deyarli har doim bitta talabga keladi: u tushunsin. Xato qilganini aytsin. Shu bo‘lmagunicha qo‘yib yuborib ham bo‘lmaydigandek — go‘yo qo‘yib yuborsang, hech narsa bo‘lmagan bo‘lib chiqadi.
Shu payt nima qilganingizga qarang. Bir marta sizga og‘riq bergan odamga qachon yengil tortishingizni hal qilish huquqini berib qo‘ydingiz. U hech qachon tan olmasligi mumkin — qaysarligidan, uyalganidan yoki hammasini chin dildan boshqacha eslagani uchun. Unda kutish oxirigacha cho‘ziladi.
02
Har bir qayta ko‘rish — yangi jarohat, va uni siz yetkazasiz
Bo‘lmagan suhbat xayolda aylanaveradi: u yerda siz kerakli so‘zni topasiz, u rangi oqaradi, hammasi adolatli bo‘lib chiqadi. Keyin aylanish yangidan boshlanadi.
Halol sanang. Sizni bir marta ranjitishdi. Qolganini — yuzlab marta — o‘zingiz qildingiz, o‘z kuchingiz bilan, o‘z vaqtingizda, uyqu oldidan. Bu aybdorsiz degani emas. Bu og‘riqning bir qismi baribir sizning ixtiyoringizda degani, va o‘sha qism bilan nimadir qilsa bo‘ladi.
03
Kechirish — qaytish degani emas
Kechirishni ko‘pincha uchta boshqa narsa bilan chalkashtirishadi: bo‘lgani normal edi deyish; unutgandek ko‘rinish; sizga og‘riq bergan joyga qaytish. Uchalasi ham unga kirmaydi.
Kechirish — bu baribir qaytarilmaydigan qarzni talab qilishni to‘xtatish. Eshikni esa yopiq qoldirsa bo‘ladi. Agar sizga hozir ham zarar yetkazishayotgan bo‘lsa, gap umuman kechirish haqida emas — u xavfsizlik haqida, va uni yolg‘iz o‘zingiz yoki saytdagi eslatma bo‘yicha emas, shu ishni biladigan odamlar bilan hal qilish kerak.
04
Shikoyatingiz vositachisiz boradi
Ranjda eng yomoni — ojizlik: u kuchliroq, yoki tanishlari bor, yoki shunchaki ketib, yashab yuribdi, sizga esa bu bilan boradigan joy yo‘q.
Ranjitgan kishiga qaratilgan ogohlantirish rivoyat qilinadi: mazlumning duosidan qo‘rq, chunki u bilan Yaratgan orasida to‘siq yo‘q. Bu kimga aytilganiga va undan siz uchun nima kelib chiqishiga e’tibor bering. Na dalil, na guvoh, na chiroyli so‘z kerak. Shikoyat qilish shu zahoti mumkin, ovoz chiqarib yoki ichingizda, va bu shikoyat hech qayerda ushlanib qolmaydi.
05
„Unut“ va „unutilmagan“ — boshqa-boshqa narsa
Ranjigan odamga ko‘pincha unutishni maslahat berishadi. Maslahat oqilona eshitiladi, lekin ishlamaydi: buyruq bilan unutib bo‘lmaydi, urinish esa hech narsa bo‘lmagan degan rozilikka o‘xshab ko‘rinadi.
Qur’onda boshqacha aytilgan: zolimlar qilayotgan ishni Yaratgan payqamaydi deb o‘ylama; U ularni ko‘zlar qotib qoladigan kunga qadar kechiktiryapti, xolos. Bu sizning unutishingiz haqida emas. Bu — o‘zingiz yodda saqlashingiz endi shart emasligi haqida. Ish sizsiz ham yozib qo‘yilgan, va uni o‘z boshingizda ochiq tutish sizning ishingiz emas.
06
Javob bermaslik — javob berolmaslik bilan bir narsa emas
O‘zingizni tutganingizda, deyarli darrov ikkinchisi ko‘tariladi: javob berish kerak edi. Indamadim — demak, kuchsizman, demak, yo‘l qo‘ydim, demak, ertaga takrorlanadi.
Rivoyat qilinishicha, kuchli kishi olishuvda yenggani emas, g‘azab paytida o‘zini tuta olgani. Bu yerda kuchning ta’rifi almashtirilgan: «kim kimni» emas, «kim o‘zini». Farqi oddiy va tekshirsa bo‘ladigan. Javob berolmaslik — bu javob beradigan narsa yo‘qligi. Javob bermaslik — bu bor, lekin siz boshqacha qaror qilganingiz.
07
Javob berish haqqingiz bor — va shunda ham to‘lov uning uchun emas
Kechirishni maslahat beradiganlarning xayoliga kamdan-kam keladi: odamga avval tan olinishi kerak — unga yomonlik qilishdi va u g‘azablanishga haqli.
Qur’onda bu ochiq tan olingan: yomonlikning jazosi — unga teng yomonlik. Haq aytilgan, u bor, va hech kim og‘riq bo‘lmagandek ko‘rinmaydi. Keyin esa aytiladi: kim kechirsa va isloh qilsa, uning ajri Yaratganda. Ajr kimdaligiga e’tibor bering. Ranjitganda emas — undan siz hech narsa olmaysiz, — balki bunga aralashmagan va shuning uchun to‘lay oladigan Zotda.
08
Kim haq va kimga yengilroq — boshqa-boshqa savollar
Ikki kishi salomlashmay qo‘yganda, har biri birinchi qadamni ikkinchisidan kutadi, va ikkalasi ham buni tamoyil masalasi deb biladi. Tamoyil oylab, ba’zan undan uzoqroq turadi.
Rivoyat qilinishicha, ikkovining yaxshisi — birinchi bo‘lib salom bergani. E’tibor bering, bu yerda nima haqida bir og‘iz ham aytilmagan: kim haq edi. Savol umuman haqlik haqida emas — u kim birinchi bo‘lib bunga kuch sarflashni to‘xtatishi haqida. Haq bo‘lib jim qolish ham mumkin, lekin sukut ko‘ringanidan qimmatroq tushadi, va uni odatda uzoqroq chidagan to‘laydi.
09
Sizni kechirishlarini istamaysizmi
Shunday ranjlar borki, ulardan keyin odam uchun biror narsa qilish imkonsiz tuyuladi: u eng og‘riydigan joyga urdi, va siz boshqa qilmayman deb qaror qildingiz.
Qur’onda bunday holat uchun aytilgan: kechirsinlar va avf etsinlar; Yaratgan sizni kechirishini istamaysizmi. Bu nima emasligiga e’tibor bering. Bu u loyiq degan dalil emas, va u qilgan ishga baho ham emas. Suhbat shunchaki undan sizga ko‘chiriladi: o‘zingiz nimaga umid qilyapsiz. Bunga ovoz chiqarib javob berish hech kimga shart emas.
Robbanag‘fir lana va li-ixvaninallazina sabaquna bil-imani va la taj’al fi qulubina g‘illan lillazina amanu, robbana innaka rauufun rahim
Robbimiz, bizni va bizdan oldin imon keltirgan birodarlarimizni kechir, va qalbimizda imon keltirganlarga nisbatan g‘ill qoldirma. Robbimiz, Sen shafqatli va rahmlisan.
Og‘ritmaydigan kunlar uchun eslatmalar — ularni ham payqash kerak.
01
Yaxshi yillar keyin tanib olinadi
Deyarli hech kim o‘ziga: mana, hozir menda yaxshi davr, demaydi. Bu keyinroq, bir necha yildan so‘ng, taqqoslaydigan narsa paydo bo‘lganda bilinadi — va deyarli har doim o‘shanda payqamaganim uchun afsus bilan.
Agar hozir sizda hech narsa og‘rimayotgan bo‘lsa, ehtimoli katta: bu — o‘sha yillarning o‘zi. Bu haqda biror ish qilish shart emas. Bir marta ichingizda: hozir — yaxshi, deb aytish yetarli.
02
Shukr — bu e’tibor, majburiyat emas
«Shukr» so‘zi talab bilan buzilgan: shukr qil, boshqalarga battarroq, sen qadrini bilmaysan. Bunday berilishidan yuz o‘girgingiz keladi, va to‘g‘ri keladi — bu shukr emas, sizdan so‘ramay yozib qo‘yilgan qarz.
Boshqacha qilib ko‘ring. U «rahmat» bilan emas, umuman payqaganingiz bilan boshlanadi: suv iliq, bel og‘rimayapti, hech kim yomon xabar bilan qo‘ng‘iroq qilmadi. Payqalmagunicha — shukr qiladigan narsa yo‘q, va buni hech qanday iroda kuchi almashtira olmaydi.
03
Ikki ne’matni asosan ularni yo‘qotganlar payqaydi
Sog‘liq va bo‘sh vaqt mulk kabi sezilmaydi. Ular hisobda yotmaydi, ularni sanab bo‘lmaydi, va bor ekan, bu shunchaki hayot kechadigan fon bo‘lib tuyuladi.
Rivoyat qilinishicha, ikkita ne’mat bor, ularda ko‘p odam aldangan: sog‘liq va bo‘sh vaqt. Aldangan — jazolangan degani emas. Bu savdo so‘zi: odam qimmatini bilmay, qimmat narsani berib yuborgan. Qimmatini odatda chiqishda bilishadi, va u deyarli har doim ko‘ringanidan yuqori chiqadi.
04
Qiyoslash ikki tomonga ishlaydi, qaralsa esa odatda bir tomonga
O‘zini boshqalar bilan qiyoslash illat ham, tanlov ham emas — bu o‘zidan bo‘ladi. Tanlov faqat yo‘nalishda, va sukut bo‘yicha nigoh yuqoriga ketadi: kimda ko‘proq, kimda yaxshiroq, kimga ertaroq nasib qilgan.
Rivoyat qilinadi: sizdan biringiz mol-mulkda va suratda o‘zidan ustun qo‘yilganga qarasa, o‘zidan pastdagiga ham qarasin. Bu yerda «qiyoslama» deyilmagan. Aytilgani: burib qo‘y. Ko‘radigan narsangiz hayotingizga emas, boshingizni qayoqqa burganingizga bog‘liq.
05
Qo‘yib yubordi — va suhbat to‘xtadi
Og‘riyotganda siz har kuni gapirardingiz. Qo‘yib yuborganda suhbat o‘zi tugadi, qaror ham, janjal ham bo‘lmadi. Hech kim hech narsani hal qilmadi — shunchaki ehtiyoj yo‘qoldi.
Qur’onda bu ta’nasiz, kuzatuv sifatida tasvirlangan: odamga zarar tegsa, yotib ham, o‘tirib ham, turib ham Bizga iltijo qiladi; zararini ketkazsak esa, go‘yo tekkan zarari uchun Bizga iltijo qilmagandek o‘tib ketadi. Bu yerda tahdid yo‘q. Aniqlik bor, va undan noqulay bo‘ladi, chunki o‘zingizni tanib qolasiz.
06
Yaxshilik ham sinov, faqat u yoqimliroq
«Sinov» so‘zi kundalik tilda musibatni bildiradi. Shuning uchun yaxshi davrda sinovlar tugadi va shu kutilgan oddiy hayot boshlandi deb tuyuladi.
Qur’onda boshqacha aytilgan: Biz sizlarni yomonlik bilan ham, yaxshilik bilan ham sinaymiz, imtihon qilib. Ya’ni tanaffus yo‘q. Farqi savolda: musibat chidaysizmi deb so‘raydi, farovonlik esa — hech kim ushlab turmaganda kimga aylanasiz deb. Ikkinchi savol qiyinroq, va uni sekinroq beradi.
07
Cho‘qqidagi odam buni mukofot emas, sinov deb atadi
Hammasi o‘ngidan kelayotganda, buni o‘zi bilan izohlash eng oson: loyiq edim, erishdim, uddaladim. Izoh yoqimli va deyarli sezilmaydi — u manmanlikdek emas, adolatdek eshitiladi.
Sulaymon, hech kimga berilmagancha berilgan podshoh, oldiga qo‘yilganini ko‘rib aytdi: bu Robbimning fazlidan, meni sinash uchun — shukr qilamanmi yoki noshukrlik qilamanmi. «Men loyiq edim» ham emas, «omadim keldi» ham emas. Berildi — va darrov o‘zi nima ekani aytildi: u hali javob bermagan savol.
08
Yordam berish hozir mumkin, xohish esa odatda keyin keladi
Odamlarga nimadir berish istagi ko‘pincha og‘ir davrda keladi — o‘zingizga yomon bo‘lganda va bu qandayligi ayniqsa aniq bo‘lganda. Faqat shu paytda sizda odatda na kuch, na pul, na vaqt bo‘ladi.
Hammasi bor bo‘lganda esa xohish yo‘q: yonmayapti, og‘rimayapti, ulgurmayapsiz. Shunday ajralib ketadi: imkoniyat bir yilda, tayyorlik boshqa yilda. Agar hozir sizda yaxshi davr bo‘lsa, mana shu — oyna. Ishlab berish kerak bo‘lgani uchun emas, u shunchaki doim ochiq turmagani uchun.
09
Chiqish yo‘li ikki tomondan ham bor, yaxshi tomonda u shukr deb ataladi
Biz vaqtni yaxshi va yomonga bo‘lishga, yaxshisida quvonish, yomonida chidash kerak deb hisoblashga o‘rganganmiz. Shunda hayotning yarmi — u qachon tugashini kutish bo‘lib qoladi.
Rivoyat qilinadi: mo‘minning ishi ajib, uning hammasi yaxshilik, va bu undan boshqa hech kimga berilmagan; quvonch yetsa — shukr qiladi, va bu unga yaxshilik, musibat yetsa — sabr qiladi, va bu ham unga yaxshilik. E’tibor bering: bu yerda musibat yaxshi deyilmagan. Aytilgani — chiqish yo‘li ikkala tomondan ham bor, va yaxshi tomonda u shukr deb ataladi.
Allohumma a’inni ala zikrika va shukrika va husni ibodatik
Ey Yaratgan, Seni eslashda, Senga shukr qilishda va Senga chiroyli ibodat qilishda menga yordam ber.
Bor narsangizga qaraganda
مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ
Ma shaallohu, la quvvata illa billah
Yaratgan xohlaganidek; Undan o‘zga hech kimda quvvat yo‘q.
Ichingiz bo‘sh va hech narsa istamaganda
Kuch bordek, lekin hech narsaga xohish yo‘q kunlar uchun eslatmalar.
01
Bo‘shliq — dangasalik emas, va ko‘ndirish bu yerda ishlamaydi
Chetdan bir xil ko‘rinadi: odam hech narsa qilmayapti. Shuning uchun maslahat ham dangasaga aytiladigandek keladi — o‘zingni qo‘lga ol, ro‘yxat tuz, kichikdan boshla. Ular yordam bermaydi, va foydasizligidan battar bo‘ladi: shu ham ishlamadimi, demak, gap menda.
Farqi oddiy. Dangasaning qilgisi kelmaydi, lekin natijani xohlaydi. Bo‘shliqda esa natija ham kerak emas — u zarurdek ko‘rinmaydi. Sovrin kerak bo‘lmagan odamni ko‘ndirish behuda, va ko‘ndirish ishlamagani siz haqingizda hech narsa demaydi.
02
Har bir ko‘tarilishning pasayishi bor, va u jazo uchun kelmaydi
Odatda bo‘shliq shundoq joyda emas, yaxshi ketayotgan davrdan keyin keladi: xohish bor edi, tartib bor edi, harakat hissi bor edi. Keyin bularning hammasi ketdi, va nimanidir buzib qo‘ygandek tuyuladi.
Ko‘tarilish va pasayish juft yuradi — ishda ham, tuyg‘uda ham, imonda ham. Pasayish ko‘tarilishda bo‘lganini bekor qilmaydi va u haqiqiy emas edi degani ham emas. Boshqasi muhim: eng past nuqtada nima qoladi. «Avvalgi sur’atga qaytasizmi» emas, «umuman xohlamaganda ham davom ettiradigan biror narsa bormi».
03
Qalb o‘giriladi, va bu sizdagi nosozlik emas
O‘ziga tushuntirish eng qiyini — bor narsa qayoqqa ketdi. Kecha ta’sir qilardi, bugun yo‘q, va orada hech qanday voqea bo‘lmadi. O‘zidan chiqadigan xulosa shu: o‘z aybim bilan nimanidir yo‘qotdim.
Rivoyat qilinishicha, Odam bolalarining qalblari — barchasi — Rahmonning ikki barmog‘i orasida, xuddi bitta qalbdek, va U ularni xohlaganicha o‘giradi. Qalb bu yerda siz ishlab turgan holatda ushlashga majbur bo‘lgan mexanizm emas. U o‘giriladi. Sizning ishingiz — uni kuch bilan ushlab turish emas, orqaga o‘girilishini so‘rash.
04
Tuyg‘usiz qilingan ish — qilingan
Ichi bo‘sh bo‘lganda, qilinayotgan hamma narsa soxta tuyuladi: aks-sadosiz so‘zlar, ma’nosiz harakatlar. Va shunday o‘y paydo bo‘ladi: samimiy bo‘lmay qilgandan ko‘ra, umuman qilmagan yaxshi.
O‘y halol eshitiladi, lekin boshi berk ko‘chaga olib boradi: u avval his qilishni talab qiladi, his esa aynan yo‘qolgan. Odatda tartib teskari. Avval harakat qaytadi, keyin, ba’zan uzoq vaqtdan so‘ng — u nima uchun qilingani. Sezilishi bo‘sh harakat shaklni saqlab turadi, va o‘sha shaklga qaytish mumkin bo‘ladi.
05
„Qo‘l siltama“ degani „harakat qil“ degandan alohida aytilgan
Bu haqdagi nasihat qisqa: senga foydali narsaga intil, Yaratgandan yordam so‘ra va ojizlikka tushma. Uch qism, va uchinchisi chiroy uchun qo‘shilmagan.
Demak, ojizlik — alohida narsa, va u haqda alohida aytilgan. «Kuchliroq harakat qil» emas, «o‘zingni qodir emas deb hisoblama». Bular boshqa-boshqa talab: birinchisi hozir yo‘q kuchni so‘raydi, ikkinchisi — faqat o‘zing haqingda hukm chiqarmaslikni. Ikkinchisini bo‘shliqda ham qilsa bo‘ladi.
06
Orom zikrga va’da qilingan, kayfiyatga emas
Bo‘shliqda yana his qilish yo‘li qidiriladi: musiqa, suhbat, safar, lenta. Ba’zan kechga yordam beradi, ertalabga esa deyarli hech qachon.
Qur’onda aytilgan: qalblar Yaratganni zikr qilish bilan orom topadi. E’tibor bering, bu holat haqida emas, harakat haqida aytilgan. «Avval his qil, keyin esla» emas, aksincha: zikr birinchi turadi, va u ichingizda hech narsa aks-sado bermayotganda ham qo‘l ostida.
07
Yo‘l ketayotganga ko‘rsatiladi, ketishga qaror qilganga emas
Bo‘shliqda aniqlik kutiladi: nima uchunligini tushunsam — boshlayman. Kutish oqilona, lekin shu paytda aniqlikni oladigan joy yo‘q, demak, kutish noma’lum muddatga cho‘ziladi.
Qur’onda tartib boshqacha: Biz uchun harakat qilganlarni Biz O‘z yo‘llarimizga boshlaymiz. Avval harakat, keyin yo‘l. Bu oson bo‘ladi degan va’da emas. Bu qaysi uchidan boshlanishining ko‘rsatmasi: harakat birinchi turadi, va u juda kichkina bo‘lishi mumkin.
08
Oylab bo‘sh bo‘lsa — bu davolanadi, va imonning bunga aloqasi yo‘q
Og‘ir hafta bilan oylab davom etadigan holat orasida farq bor: hech narsa quvontirmaydi, uyqu kelmaydi yoki kun bo‘yi uxlanadi, tana og‘ir, o‘ylar bir xil. Bu imon zaifligi ham, harakat yetishmasligi ham emas. Bu — nomi bor holat, va u davolanadi.
Shu ishni biladigan odamlarga borish — mag‘lubiyatni tan olish emas, qolgan hamma narsaning o‘rnini bosish ham emas. Duo bilan davolanish bir-biriga qarshi turmaydi, ular orasidan tanlash shart emas. Bu yerda eslatmalar sayti emas, odam kerak.
09
Siz bilan qalbingiz orasida turadigan Zot bor
Bo‘shliqdagi eng qo‘rqinchlisi — o‘zing bilan yolg‘iz qolgandek va ichdan hech qanday yo‘l yo‘qdek tuyulishi: na xohish, na aks-sado, na dastak.
Qur’onda aytilgan: bilinglarki, Yaratgan odam bilan uning qalbi orasiga kiradi. Buni odatda ogohlantirish deb o‘qishadi. Lekin bu yerda boshqasi ham eshitiladi: qalbingiz siz bilan qulflanib qolgani yo‘q. Sizda unga yo‘l bo‘lmasa ham, Unda — bor. Demak, bu haqda so‘rash mumkin, va so‘rov o‘z bo‘shlig‘ingizga tiralib qolmaydi.
